दक्षिण आफ्रिका: मंडेला यांच्या स्मृती वाचवण्यासाठी प्रिटोरिया पुन्हा न्यायालयात धाव घेत आहे.

अमेरिकेत नेल्सन मंडेला यांच्या वस्तूंचा लिलाव होण्यापासून रोखण्यासाठी दक्षिण आफ्रिका पुन्हा एकदा लढा देत आहे. अनेक वर्षांपासून सुरू असलेल्या या कायदेशीर लढाईतील नवीनतम पाऊल म्हणून सरकारने घटनात्मक न्यायालयात अपील केले आहे.

या प्रकरणाच्या केंद्रस्थानी दक्षिण आफ्रिकेच्या माजी राष्ट्राध्यक्षांशी संबंधित २९ वस्तू आहेत. त्यामध्ये त्यांचे ओळखपत्र, त्यांचे अनेक प्रसिद्ध शर्ट, लिखाण, एक श्रवणयंत्र आणि रॉबेन बेटावरील त्यांच्या कोठडीची असल्याचे भासवलेली एक चावी यांचा समावेश आहे; याच बेटावर मंडेला यांनी त्यांच्या २७ वर्षांच्या तुरुंगवासातील बराचसा काळ घालवला होता. यातील काही वस्तू बराक ओबामा आणि बिल क्लिंटन यांच्यासह परदेशी नेत्यांकडून मिळालेल्या भेटवस्तू देखील आहेत.

प्रिटोरियासाठी, या वस्तूंना केवळ कौटुंबिक स्मृतिचिन्हे मानले जाऊ शकत नाही. दक्षिण आफ्रिकन हेरिटेज रिसोर्सेस एजन्सी (SAHRA), रॉबेन आयलंड संग्रहालय आणि क्रीडा, कला व संस्कृती विभाग यांचा विश्वास आहे की, या वस्तू देशाच्या इतिहासाचा भाग आहेत आणि त्यांच्या निर्यातीवर वारसा संरक्षणाचे नियम लागू झाले पाहिजेत.

दुसरीकडे, नेल्सन मंडेला यांची ज्येष्ठ कन्या माकाझिवे मंडेला, आपल्या वडिलांकडून वारसा हक्काने मिळालेल्या मालमत्तेची विल्हेवाट लावण्याच्या आपल्या अधिकाराचा बचाव करत आहेत. या प्रस्तावित विक्रीचा विशेष उद्देश, ईस्टर्न केप प्रांतातील कुनू येथे, जिथे माजी राष्ट्रपतींना दफन करण्यात आले आहे, तिथे एका स्मारक उद्यानाच्या बांधकामासाठी निधी उभारणे हा आहे.

हा तिढा काही नवीन नाही. २०२१ मध्येच या विक्रीची घोषणा करण्यात आली होती, परंतु दक्षिण आफ्रिकेच्या अधिकाऱ्यांनी सुरू केलेल्या कायदेशीर कारवाईनंतर २०२२ मध्ये ती स्थगित करण्यात आली. विक्रीच्या बाजूने निकाल लागल्यानंतर, हे प्रकरण उच्च न्यायालयांमध्ये सुरू राहिले. जानेवारी २०२६ मध्ये, सर्वोच्च अपील न्यायालयाने SAHRA चे आक्षेप फेटाळून लावले.

घटनात्मक न्यायालयाकडे दाखल झालेल्या या नव्या प्रकरणामुळे, राष्ट्रीय प्रतीक बनलेल्या व्यक्तीच्या वैयक्तिक मालमत्तेची विल्हेवाट लावण्याचा कुटुंबाचा हक्क पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे. दक्षिण आफ्रिकेच्या अधिकाऱ्यांसाठी, मंडेलांशी संबंधित काही वस्तू आता कौटुंबिक क्षेत्राच्या पलीकडे जाऊन सामूहिक स्मृतीच्या कक्षेत येतात.

त्यामुळे घटनात्मक न्यायालयाचा निर्णय केवळ या वस्तूंचे भवितव्यच नव्हे, तर दक्षिण आफ्रिकेच्या ऐतिहासिक वारशाच्या संरक्षणाविषयीचा एक व्यापक प्रश्नही ठरवू शकतो.

योलांडे बाझी